汉语典

刘敬叔孙通列传第三十九

刘敬者,

齐人也。

汉五年,

戍陇西,

过洛阳,

高帝在焉。

娄敬脱挽辂,

衣其羊裘,

见齐人虞将军曰:

「臣愿见上

言便事。」

# src: SHIJI 99.1.2 2715; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.235

# dating: 6220

虞将军欲与之鲜衣,

娄敬曰:

「臣衣帛,

衣帛见;

衣褐,

衣褐见:

终不敢易衣。」

于是虞将军入言上。

上召入见,

赐食。

# src: SHIJI 99.2.1 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.235

# dating: 6220

已而问娄敬,

娄敬说曰:

「陛下都洛阳,

岂欲与周室比隆哉?」

上曰:「然。」

娄敬曰:

# src: SHIJI 99.2.2 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.235

# dating: 6220

「陛下取天下

与周室异。

周之先自后稷,

尧封之邰,

积德累善十有余世。

公刘避桀居豳。

太王以狄伐故,

去豳,

杖马箠居岐,

国人争随之。

# src: SHIJI 99.2.3 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.236

# dating: 6220

及文王为西伯,

断虞芮之讼,

始受命,

吕望、伯夷自海滨来

归之。

武王伐纣,

不期而会孟津

之上八百诸侯,

# src: SHIJI 99.2.4 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.236

# dating: 6220

皆曰纣可伐矣,

遂灭殷。

成王即位,

周公之属傅相焉,

迺营成周洛邑,

以此为天下之中也,

诸侯四方纳贡职,

道里均矣,

有德则易以王,

无德则易以亡。

# src: SHIJI 99.2.5 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.236

# dating: 6220

凡居此者,

欲令周务

以德致人,

不欲依阻险,

令后世骄奢

以虐民也。

及周之盛时,

天下和洽,

四夷乡风,

慕义怀德,

附离而并事天子,

# src: SHIJI 99.2.6 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.236

# dating: 6220

不屯一卒,

不战一士,

八夷大国之民

莫不宾服,

效其贡职。

# src: SHIJI 99.2.7 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.236

# dating: 6220

及周之衰也,

分而为两,

天下莫朝,

周不能制也。

非其德薄也,

而形势弱也。

# src: SHIJI 99.2.8 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.236

# dating: 6220

今陛下起丰沛,

收卒三千人,

以之径往

而卷蜀汉,

定三秦,

与项羽战荥阳,

争成皋之口,

大战七十,

小战四十,

# src: SHIJI 99.2.9 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237

# dating: 6220

使天下之民

肝脑涂地,

父子暴骨中野,

不可胜数,

哭泣之声未绝,

伤痍者未起,

而欲比

隆于成康之时,

# src: SHIJI 99.2.10 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237

# dating: 6220

臣窃以为不侔也。

且夫秦地被山带河,

四塞以为固,

卒然有急,

百万之众可具也。

因秦之故,

资甚美膏腴之地,

此所谓天府者也。

# src: SHIJI 99.2.11 271516; Wang Liqi 2142;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237

# dating: 6220

陛下入关而都之,

山东虽乱,

秦之故地可全而有也。

夫与人鬭,

不搤其亢,

拊其背,

未能全其胜也。

今陛下入关而都,

案秦之故地,

此亦搤天下之亢

而拊其背也。」

# src: SHIJI 99.3.1 2717; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237

# dating: 6220

高帝问群臣,

群臣皆山东人,

争言周王数百年,

秦二世即亡,

不如都周。

# src: SHIJI 99.3.2 2717; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237

# dating: 6220

上疑未能决。

及留侯明言

入关便,

即日车驾西

都关中。

# src: SHIJI 99.4.1 2717; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237

# dating: 6220

于是上曰:

「本言都秦地者娄敬,

『娄』

者乃

『刘』也。」

赐姓刘氏,

拜为郎中,

号为奉春君。

# src: SHIJI 99.5.1 2718; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237

# dating: 6220

汉七年,

韩王信反,

高帝自往击之。

至晋阳,

闻信与匈奴

欲共击汉,

# src: SHIJI 99.5.2 2718; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237

# dating: 6220

上大怒,

使人使匈奴。

匈奴匿其壮士

肥牛马,

但见老弱及羸畜。

使者十辈来,

皆言匈奴可击。

上使刘敬复往使匈奴,

还报曰:

# src: SHIJI 99.5.3 2718; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238

# dating: 6220

「两国相击,

此宜夸矜见所长。

今臣往,

徒见羸瘠老弱,

此必欲见短,

伏奇兵以争利。

愚以为匈奴不可击也。」

# src: SHIJI 99.5.4 2718; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238

# dating: 6220

是时汉兵

已逾句注,

二十余万兵已业行。

上怒,骂刘敬曰:

「齐虏!

以口舌得官,

今迺妄言沮吾军。」

械击敬广武。

遂往,

至平城,

# src: SHIJI 99.5.5 2718; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238

# dating: 6220

匈奴果出奇兵

围高帝白登,

七日然后得解。

高帝至广武,

赦敬,

曰:

# src: SHIJI 99.5.6 2718; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238

# dating: 6220

「吾不用公言,

以困平城。

吾皆已斩前使十辈

言可击者矣。」

迺封敬二千户,

为关内侯,

号为建信侯。

# src: SHIJI 99.6.1 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238

# dating: 6220

高帝罢平城归,

韩王信亡入胡。

当是时,冒顿为单于,

兵彊,

控弦三十万,

数苦北边。

上患之,

问刘敬。

刘敬曰:

# src: SHIJI 99.6.2 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238

# dating: 6220

「天下初定,

士卒罢于兵,

未可以武服也。

冒顿杀父代立,

妻群母,

以力为威,

未可以仁义说也。

独可以计久远

子孙为臣耳,

然恐陛下不能为。」

# src: SHIJI 99.6.3 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238

# dating: 6220

上曰:

「诚可,

何为不能!

顾为柰何?」

刘敬对曰:

「陛下诚能以

适长公主妻之,

厚奉遗之,

# src: SHIJI 99.6.4 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.239

# dating: 6220

彼知汉适女

送厚,

蛮夷必慕

以为阏氏,

生子必为太子,代单于。

何者?

贪汉重币。

陛下以岁时汉所余彼所鲜数问遗,

# src: SHIJI 99.6.5 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.239

# dating: 6220

因使辩士风谕

以礼节。

冒顿在,

固为子婿;

死,

则外孙为单于。

岂尝闻外孙

敢与大父抗礼者哉?

# src: SHIJI 99.6.6 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.239

# dating: 6220

兵可无战

以渐臣也。

若陛下不能遣长公主,

而令宗室

及后宫诈称公主;

彼亦知,

不肯贵近,

无益也。」

# src: SHIJI 99.6.7 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.239

# dating: 6220

高帝曰:「善。」

欲遣长公主。

吕后日夜泣,

曰:

「妾唯太子、一女,

柰何弃之匈奴!」

上竟不能遣长公主,

而取家人子

名为长公主,

妻单于。

使刘敬往结和亲约。

# src: SHIJI 99.7.1 271920; Wang Liqi 2145;Takigawa 9; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.239

# dating: 6220

刘敬从匈奴来,

因言

「匈奴河南

白羊、楼烦王,

去长安近者七百里,

轻骑一日一夜

可以至秦中。

秦中新破,

少民,

地肥饶,

可益实。

# src: SHIJI 99.7.2 271920; Wang Liqi 2145;Takigawa 9; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.239

# dating: 6220

夫诸侯初起时,

非齐诸田,

楚昭、屈、景莫能兴。

今陛下虽都关中,

实少人。

北近胡寇,

东有六国之族,宗彊,

一日有变,

# src: SHIJI 99.7.3 271920; Wang Liqi 2145;Takigawa 9; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.240

# dating: 6220

陛下亦未得高枕而卧也。

臣愿陛下徙齐诸田,

楚昭、屈、景,

燕、赵、韩、魏后,

及豪桀名家居关中。

# src: SHIJI 99.7.4 271920; Wang Liqi 2145;Takigawa 9; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.240

# dating: 6220

无事,

可以备胡;

诸侯有变,

亦足率以东伐。

此彊本弱末之术也」。

上曰:「善。」

迺使刘敬徒所言

关中

十余万口。

# src: SHIJI 99.8.1 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.240

# dating: 6220

叔孙通者,

薛人也。

秦时以文学征,

待诏博士。

数岁,

陈胜起山东,

使者以闻,

# src: SHIJI 99.8.2 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.240

# dating: 6220

二世召博士

诸儒生问曰:

「楚戍卒攻蕲

入陈,

于公如何?」

博士诸生三十余人

前曰:

「人臣无将,

将即反,

罪死无赦。

愿陛下急发兵击之。」

二世怒,作色。

# src: SHIJI 99.8.3 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.240

# dating: 6220

叔孙通前曰:

「诸生言皆非也。

夫天下合为一家,

毁郡县城,

铄其兵,

示天下不复用。

且明主在其上,

法令具于下,

使人人奉职,

四方辐辏,

# src: SHIJI 99.8.4 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.240

# dating: 6220

安敢有反者!

此特群盗

鼠窃狗盗耳,

何足置之齿牙闲。

郡守尉今捕论,

何足忧。」

# src: SHIJI 99.8.5 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241

# dating: 6220

二世喜曰:「善。」

尽问诸生,

诸生或言反,

或言盗。

于是二世令御史案

诸生言反者

下吏,

非所宜言。

诸言盗者

皆罢之。

# src: SHIJI 99.8.6 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241

# dating: 6220

迺赐叔孙通帛二十匹,

衣一袭,

拜为博士。

叔孙通已出宫,

反舍,

诸生曰:

「先生何言之谀也?」

通曰:「公不如也,

我几不脱于虎口!」

# src: SHIJI 99.8.7 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241

# dating: 6220

迺亡去,

之薛,

薛已降楚矣。

及项梁之薛,

叔孙通从之。

败于定陶,

从怀王。

怀王为义帝,

徙长沙,

叔孙通留事项王。

# src: SHIJI 99.8.8 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241

# dating: 6220

汉二年,

汉王从五诸侯入彭城,

叔孙通降汉王。

汉王败而西,

因竟从汉。

# src: SHIJI 99.9.1 2721; Wang Liqi 2146;Takigawa 12; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241

# dating: 6220

叔孙通儒服,

汉王憎之;

迺变其服,

服短衣,

楚制,

汉王喜。

# src: SHIJI 99.10.1 272122; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241

# dating: 6220

叔孙通之降汉,

从儒生弟子百余人,

然通无所言进,

专言诸故群盗壮士进之。

弟子皆窃骂曰:

「事先生数岁,

幸得从降汉,

今不能进臣等,

专言大猾,

何也?」

# src: SHIJI 99.10.2 272122; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241

# dating: 6220

叔孙通闻之,

迺谓曰:

「汉王方蒙矢石

争天下,

诸生宁能鬭乎?

故先言

斩将搴旗之士。

诸生且待我,

我不忘矣。」

汉王拜叔孙通为博士,

号稷嗣君。

# src: SHIJI 99.11.1 272223; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242

# dating: 6220

汉五年,

已并天下,

诸侯共尊汉王

为皇帝于定陶,

叔孙通就其仪号。

高帝悉去

秦苛仪法,

为简易。

# src: SHIJI 99.11.2 272223; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242

# dating: 6220

群臣饮酒

争功,

醉或妄呼,

拔剑击柱,

高帝患之。

叔孙通知上

益厌之也,

说上曰:

# src: SHIJI 99.11.3 272223; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242

# dating: 6220

「夫儒者难与

进取,

可与守成。

臣愿征鲁诸生,

与臣弟子共起朝仪。」

# src: SHIJI 99.11.4 272223; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242

# dating: 6220

高帝曰:「得无难乎?」

叔孙通曰:

「五帝异乐,

三王不同礼。

礼者,

因时世人情

为之节文者也。

# src: SHIJI 99.11.5 272223; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242

# dating: 6220

故夏、殷、周之礼

所因损益可知者,

谓不相复也。

臣愿颇采古礼

与秦仪杂就之。」

上曰:「可试为之,

令易知,

度吾所能行为之。」

# src: SHIJI 99.12.1 272223; Wang Liqi 2147;Takigawa 14; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242

# dating: 6220

于是叔孙通使

征鲁诸生三十余人。

鲁有两生不肯行,

曰:

「公所事者且十主,

皆面谀以得亲贵。

# src: SHIJI 99.12.2 272223; Wang Liqi 2147;Takigawa 14; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242

# dating: 6220

今天下初定,

死者未葬,

伤者未起,

又欲起礼乐。

礼乐所由起,

积德百年而后可兴也。

# src: SHIJI 99.12.3 272223; Wang Liqi 2147;Takigawa 14; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243

# dating: 6220

吾不忍为公所为。

公所为不合古,

吾不行。

公往矣,

无污我!」

叔孙通笑曰:

「若真鄙儒也,

不知时变。」

# src: SHIJI 99.13.1 272223; Wang Liqi 2147;Takigawa 15; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243

# dating: 6220

遂与所征

三十人西,

及上左右为学者

与其弟子百余人

为緜蕞野外。

习之月余,

叔孙通曰:「上可试观。」

上既观,

使行礼,

曰:

「吾能为此。」

迺令群臣习肄,

会十月。

# src: SHIJI 99.14.1 2723; Wang Liqi 2147;Takigawa 16; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243

# dating: 6220

汉七年,

长乐宫成,

诸侯群臣皆朝

十月。仪:

先平明,

谒者治礼,

引以次入殿门,

# src: SHIJI 99.14.2 2723; Wang Liqi 2147;Takigawa 16; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243

# dating: 6220

廷中陈车骑

步卫宫,

设兵张旗志。

传言「趋」。

殿下郎中侠陛,

陛数百人。

# src: SHIJI 99.14.3 2723; Wang Liqi 2147;Takigawa 16; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243

# dating: 6220

功臣列侯诸将军军吏

以次陈西方,

东乡;

文官丞相以下

陈东方,

西乡。

大行设九宾,胪传。

# src: SHIJI 99.14.4 2723; Wang Liqi 2147;Takigawa 16; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243

# dating: 6220

于是皇帝辇出房,

百官执职传警,

引诸侯王以下

至吏六百石

以次奉贺。

自诸侯王以下莫不振恐肃敬。

# src: SHIJI 99.14.5 2723; Wang Liqi 2147;Takigawa 16; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243

# dating: 6220

至礼毕,

复置法酒。

诸侍坐殿上皆伏抑首,

以尊卑次起上寿。

觞九行,

谒者言「罢酒」。

御史执法举

不如仪者

辄引去。

# src: SHIJI 99.14.6 2723; Wang Liqi 2147;Takigawa 16; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244

# dating: 6220

竟朝置酒,

无敢讙哗失礼者。

于是高帝曰:

「吾迺今日知

为皇帝之贵也。」

迺拜叔孙通为太常,

赐金五百斤。

# src: SHIJI 99.15.1 272425; Wang Liqi 2148;Takigawa 18; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244

# dating: 6220

叔孙通因进曰:

「诸弟子儒生随臣久矣,

与臣共为仪,

愿陛下官之。」

高帝悉以为郎。

叔孙通出,

皆以五百斤金

赐诸生。

# src: SHIJI 99.15.2 272425; Wang Liqi 2148;Takigawa 18; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244

# dating: 6220

诸生迺皆喜曰:

「叔孙生诚圣人也,

知当世之要务。」

汉九年,

高帝徙叔孙通

为太子太傅。

# src: SHIJI 99.16.1 272425; Wang Liqi 2148;Takigawa 18; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244

# dating: 6220

汉十二年,

高祖欲

以赵王如意易太子,

叔孙通谏上曰:

「昔者

晋献公以骊姬之故

废太子,

立奚齐,

晋国乱者数十年,

为天下笑。

# src: SHIJI 99.16.2 272425; Wang Liqi 2148;Takigawa 18; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244

# dating: 6220

秦以不蚤

定扶苏,

令赵高得

以诈立胡亥,

自使灭祀,

此陛下所亲见。

# src: SHIJI 99.16.3 272425; Wang Liqi 2148;Takigawa 18; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244

# dating: 6220

今太子仁孝,

天下皆闻之;

吕后与陛下攻苦

食啖,

其可背哉!

陛下必欲废适

而立少,

臣愿先伏诛,

以颈血污地。」

# src: SHIJI 99.16.4 272425; Wang Liqi 2148;Takigawa 18; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244

# dating: 6220

高帝曰:「公罢矣,

吾直戏耳。」

叔孙通曰:

「太子天下本,

本一摇天下振动,

奈何以天下为戏!」

高帝曰:

「吾听公言。」

及上置酒,

见留侯所招客

从太子入见,

上迺遂无易太子志矣。

# src: SHIJI 99.17.1 272526; Wang Liqi 2149;Takigawa 19; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.245

# dating: 6220

高帝崩,

孝惠即位,

迺谓叔孙生曰:

「先帝园陵寝庙,

群臣莫能习。」

徙为太常,

定宗庙仪法。

及稍定汉诸仪法,

皆叔孙生为太常所论箸也。

# src: SHIJI 99.18.1 272526; Wang Liqi 2149;Takigawa 20; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.245

# dating: 6220

孝惠帝为东

朝长乐宫,

及闲往,

数跸烦人,

迺作复道,

方筑武库南。

# src: SHIJI 99.18.2 272526; Wang Liqi 2149;Takigawa 20; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.245

# dating: 6220

叔孙生奏事,

因请闲曰:

「陛下何自筑复道高寝,

衣冠

月出游高庙?

高庙,

汉太祖,

柰何令后世子孙

乘宗庙道上行哉?」

# src: SHIJI 99.18.3 272526; Wang Liqi 2149;Takigawa 20; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.245

# dating: 6220

孝惠帝大惧,

曰:

「急坏之。」

叔孙生曰:

「人主无过举。

今已作,

百姓皆知之,

今坏此,

则示有过举。

愿陛下为原庙渭北,

衣冠月出游之,

益广多宗庙,

大孝之本也。」

# src: SHIJI 99.18.4 272526; Wang Liqi 2149;Takigawa 20; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.245

# dating: 6220

上迺诏有司

立原庙。

原庙起,

以复道故。

# src: SHIJI 99.19.1 2726; Wang Liqi 2149;Takigawa 21; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.245

# dating: 6220

孝惠帝曾春出

游离宫,

叔孙生曰:

「古者有春

尝果,

方今樱桃孰,

可献,

愿陛下出,

因取樱桃献宗庙。」

上迺许之。

诸果献由此兴。

# src: SHIJI 99.20.1 2726; Wang Liqi 2149;Takigawa 22; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.246

# dating: 6220

太史公曰:

语曰

「千金之裘,

非一狐之腋也;

台榭之榱,

非一木之枝也;

三代之际,

非一士之智也。」

信哉!

# src: SHIJI 99.20.2 2726; Wang Liqi 2149;Takigawa 22; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.246

# dating: 6220

夫高祖起微细,

定海内,

谋计用兵,可谓尽之矣。

然而刘敬脱挽辂

一说,

建万世之安,

智岂可专邪!

# src: SHIJI 99.20.3 2726; Wang Liqi 2149;Takigawa 22; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.246

# dating: 6220

叔孙通希世度务,

制礼进退,

与时变化,

卒为汉家儒宗。

「大直若诎,

道固委蛇」,

盖谓是乎?

# src: SHIJI 100.1.1 272930; Wang Liqi 2157;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.247

# dating: 6220

史记》其他篇章