刘敬叔孙通列传第三十九
刘敬者,
齐人也。
汉五年,
戍陇西,
过洛阳,
高帝在焉。
娄敬脱挽辂,
衣其羊裘,
见齐人虞将军曰:
「臣愿见上
言便事。」
# src: SHIJI 99.1.2 2715; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.235
# dating: 6220
虞将军欲与之鲜衣,
娄敬曰:
「臣衣帛,
衣帛见;
衣褐,
衣褐见:
终不敢易衣。」
于是虞将军入言上。
上召入见,
赐食。
# src: SHIJI 99.2.1 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.235
# dating: 6220
已而问娄敬,
娄敬说曰:
「陛下都洛阳,
岂欲与周室比隆哉?」
上曰:「然。」
娄敬曰:
# src: SHIJI 99.2.2 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.235
# dating: 6220
「陛下取天下
与周室异。
周之先自后稷,
尧封之邰,
积德累善十有余世。
公刘避桀居豳。
太王以狄伐故,
去豳,
杖马箠居岐,
国人争随之。
# src: SHIJI 99.2.3 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.236
# dating: 6220
及文王为西伯,
断虞芮之讼,
始受命,
吕望、伯夷自海滨来
归之。
武王伐纣,
不期而会孟津
之上八百诸侯,
# src: SHIJI 99.2.4 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.236
# dating: 6220
皆曰纣可伐矣,
遂灭殷。
成王即位,
周公之属傅相焉,
迺营成周洛邑,
以此为天下之中也,
诸侯四方纳贡职,
道里均矣,
有德则易以王,
无德则易以亡。
# src: SHIJI 99.2.5 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.236
# dating: 6220
凡居此者,
欲令周务
以德致人,
不欲依阻险,
令后世骄奢
以虐民也。
及周之盛时,
天下和洽,
四夷乡风,
慕义怀德,
附离而并事天子,
# src: SHIJI 99.2.6 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.236
# dating: 6220
不屯一卒,
不战一士,
八夷大国之民
莫不宾服,
效其贡职。
# src: SHIJI 99.2.7 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.236
# dating: 6220
及周之衰也,
分而为两,
天下莫朝,
周不能制也。
非其德薄也,
而形势弱也。
# src: SHIJI 99.2.8 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.236
# dating: 6220
今陛下起丰沛,
收卒三千人,
以之径往
而卷蜀汉,
定三秦,
与项羽战荥阳,
争成皋之口,
大战七十,
小战四十,
# src: SHIJI 99.2.9 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237
# dating: 6220
使天下之民
肝脑涂地,
父子暴骨中野,
不可胜数,
哭泣之声未绝,
伤痍者未起,
而欲比
隆于成康之时,
# src: SHIJI 99.2.10 271516; Wang Liqi 2141;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237
# dating: 6220
臣窃以为不侔也。
且夫秦地被山带河,
四塞以为固,
卒然有急,
百万之众可具也。
因秦之故,
资甚美膏腴之地,
此所谓天府者也。
# src: SHIJI 99.2.11 271516; Wang Liqi 2142;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237
# dating: 6220
陛下入关而都之,
山东虽乱,
秦之故地可全而有也。
夫与人鬭,
不搤其亢,
拊其背,
未能全其胜也。
今陛下入关而都,
案秦之故地,
此亦搤天下之亢
而拊其背也。」
# src: SHIJI 99.3.1 2717; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237
# dating: 6220
高帝问群臣,
群臣皆山东人,
争言周王数百年,
秦二世即亡,
不如都周。
# src: SHIJI 99.3.2 2717; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237
# dating: 6220
上疑未能决。
及留侯明言
入关便,
即日车驾西
都关中。
# src: SHIJI 99.4.1 2717; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237
# dating: 6220
于是上曰:
「本言都秦地者娄敬,
『娄』
者乃
『刘』也。」
赐姓刘氏,
拜为郎中,
号为奉春君。
# src: SHIJI 99.5.1 2718; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237
# dating: 6220
汉七年,
韩王信反,
高帝自往击之。
至晋阳,
闻信与匈奴
欲共击汉,
# src: SHIJI 99.5.2 2718; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.237
# dating: 6220
上大怒,
使人使匈奴。
匈奴匿其壮士
肥牛马,
但见老弱及羸畜。
使者十辈来,
皆言匈奴可击。
上使刘敬复往使匈奴,
还报曰:
# src: SHIJI 99.5.3 2718; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238
# dating: 6220
「两国相击,
此宜夸矜见所长。
今臣往,
徒见羸瘠老弱,
此必欲见短,
伏奇兵以争利。
愚以为匈奴不可击也。」
# src: SHIJI 99.5.4 2718; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238
# dating: 6220
是时汉兵
已逾句注,
二十余万兵已业行。
上怒,骂刘敬曰:
「齐虏!
以口舌得官,
今迺妄言沮吾军。」
械击敬广武。
遂往,
至平城,
# src: SHIJI 99.5.5 2718; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238
# dating: 6220
匈奴果出奇兵
围高帝白登,
七日然后得解。
高帝至广武,
赦敬,
曰:
# src: SHIJI 99.5.6 2718; Wang Liqi 2143;Takigawa 6; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238
# dating: 6220
「吾不用公言,
以困平城。
吾皆已斩前使十辈
言可击者矣。」
迺封敬二千户,
为关内侯,
号为建信侯。
# src: SHIJI 99.6.1 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238
# dating: 6220
高帝罢平城归,
韩王信亡入胡。
当是时,冒顿为单于,
兵彊,
控弦三十万,
数苦北边。
上患之,
问刘敬。
刘敬曰:
# src: SHIJI 99.6.2 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238
# dating: 6220
「天下初定,
士卒罢于兵,
未可以武服也。
冒顿杀父代立,
妻群母,
以力为威,
未可以仁义说也。
独可以计久远
子孙为臣耳,
然恐陛下不能为。」
# src: SHIJI 99.6.3 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.238
# dating: 6220
上曰:
「诚可,
何为不能!
顾为柰何?」
刘敬对曰:
「陛下诚能以
适长公主妻之,
厚奉遗之,
# src: SHIJI 99.6.4 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.239
# dating: 6220
彼知汉适女
送厚,
蛮夷必慕
以为阏氏,
生子必为太子,代单于。
何者?
贪汉重币。
陛下以岁时汉所余彼所鲜数问遗,
# src: SHIJI 99.6.5 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.239
# dating: 6220
因使辩士风谕
以礼节。
冒顿在,
固为子婿;
死,
则外孙为单于。
岂尝闻外孙
敢与大父抗礼者哉?
# src: SHIJI 99.6.6 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.239
# dating: 6220
兵可无战
以渐臣也。
若陛下不能遣长公主,
而令宗室
及后宫诈称公主;
彼亦知,
不肯贵近,
无益也。」
# src: SHIJI 99.6.7 2719; Wang Liqi 2144;Takigawa 8; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.239
# dating: 6220
高帝曰:「善。」
欲遣长公主。
吕后日夜泣,
曰:
「妾唯太子、一女,
柰何弃之匈奴!」
上竟不能遣长公主,
而取家人子
名为长公主,
妻单于。
使刘敬往结和亲约。
# src: SHIJI 99.7.1 271920; Wang Liqi 2145;Takigawa 9; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.239
# dating: 6220
刘敬从匈奴来,
因言
「匈奴河南
白羊、楼烦王,
去长安近者七百里,
轻骑一日一夜
可以至秦中。
秦中新破,
少民,
地肥饶,
可益实。
# src: SHIJI 99.7.2 271920; Wang Liqi 2145;Takigawa 9; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.239
# dating: 6220
夫诸侯初起时,
非齐诸田,
楚昭、屈、景莫能兴。
今陛下虽都关中,
实少人。
北近胡寇,
东有六国之族,宗彊,
一日有变,
# src: SHIJI 99.7.3 271920; Wang Liqi 2145;Takigawa 9; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.240
# dating: 6220
陛下亦未得高枕而卧也。
臣愿陛下徙齐诸田,
楚昭、屈、景,
燕、赵、韩、魏后,
及豪桀名家居关中。
# src: SHIJI 99.7.4 271920; Wang Liqi 2145;Takigawa 9; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.240
# dating: 6220
无事,
可以备胡;
诸侯有变,
亦足率以东伐。
此彊本弱末之术也」。
上曰:「善。」
迺使刘敬徒所言
关中
十余万口。
# src: SHIJI 99.8.1 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.240
# dating: 6220
叔孙通者,
薛人也。
秦时以文学征,
待诏博士。
数岁,
陈胜起山东,
使者以闻,
# src: SHIJI 99.8.2 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.240
# dating: 6220
二世召博士
诸儒生问曰:
「楚戍卒攻蕲
入陈,
于公如何?」
博士诸生三十余人
前曰:
「人臣无将,
将即反,
罪死无赦。
愿陛下急发兵击之。」
二世怒,作色。
# src: SHIJI 99.8.3 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.240
# dating: 6220
叔孙通前曰:
「诸生言皆非也。
夫天下合为一家,
毁郡县城,
铄其兵,
示天下不复用。
且明主在其上,
法令具于下,
使人人奉职,
四方辐辏,
# src: SHIJI 99.8.4 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.240
# dating: 6220
安敢有反者!
此特群盗
鼠窃狗盗耳,
何足置之齿牙闲。
郡守尉今捕论,
何足忧。」
# src: SHIJI 99.8.5 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241
# dating: 6220
二世喜曰:「善。」
尽问诸生,
诸生或言反,
或言盗。
于是二世令御史案
诸生言反者
下吏,
非所宜言。
诸言盗者
皆罢之。
# src: SHIJI 99.8.6 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241
# dating: 6220
迺赐叔孙通帛二十匹,
衣一袭,
拜为博士。
叔孙通已出宫,
反舍,
诸生曰:
「先生何言之谀也?」
通曰:「公不如也,
我几不脱于虎口!」
# src: SHIJI 99.8.7 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241
# dating: 6220
迺亡去,
之薛,
薛已降楚矣。
及项梁之薛,
叔孙通从之。
败于定陶,
从怀王。
怀王为义帝,
徙长沙,
叔孙通留事项王。
# src: SHIJI 99.8.8 272021; Wang Liqi 2145;Takigawa 10; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241
# dating: 6220
汉二年,
汉王从五诸侯入彭城,
叔孙通降汉王。
汉王败而西,
因竟从汉。
# src: SHIJI 99.9.1 2721; Wang Liqi 2146;Takigawa 12; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241
# dating: 6220
叔孙通儒服,
汉王憎之;
迺变其服,
服短衣,
楚制,
汉王喜。
# src: SHIJI 99.10.1 272122; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241
# dating: 6220
叔孙通之降汉,
从儒生弟子百余人,
然通无所言进,
专言诸故群盗壮士进之。
弟子皆窃骂曰:
「事先生数岁,
幸得从降汉,
今不能进臣等,
专言大猾,
何也?」
# src: SHIJI 99.10.2 272122; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.241
# dating: 6220
叔孙通闻之,
迺谓曰:
「汉王方蒙矢石
争天下,
诸生宁能鬭乎?
故先言
斩将搴旗之士。
诸生且待我,
我不忘矣。」
汉王拜叔孙通为博士,
号稷嗣君。
# src: SHIJI 99.11.1 272223; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242
# dating: 6220
汉五年,
已并天下,
诸侯共尊汉王
为皇帝于定陶,
叔孙通就其仪号。
高帝悉去
秦苛仪法,
为简易。
# src: SHIJI 99.11.2 272223; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242
# dating: 6220
群臣饮酒
争功,
醉或妄呼,
拔剑击柱,
高帝患之。
叔孙通知上
益厌之也,
说上曰:
# src: SHIJI 99.11.3 272223; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242
# dating: 6220
「夫儒者难与
进取,
可与守成。
臣愿征鲁诸生,
与臣弟子共起朝仪。」
# src: SHIJI 99.11.4 272223; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242
# dating: 6220
高帝曰:「得无难乎?」
叔孙通曰:
「五帝异乐,
三王不同礼。
礼者,
因时世人情
为之节文者也。
# src: SHIJI 99.11.5 272223; Wang Liqi 2146;Takigawa 13; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242
# dating: 6220
故夏、殷、周之礼
所因损益可知者,
谓不相复也。
臣愿颇采古礼
与秦仪杂就之。」
上曰:「可试为之,
令易知,
度吾所能行为之。」
# src: SHIJI 99.12.1 272223; Wang Liqi 2147;Takigawa 14; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242
# dating: 6220
于是叔孙通使
征鲁诸生三十余人。
鲁有两生不肯行,
曰:
「公所事者且十主,
皆面谀以得亲贵。
# src: SHIJI 99.12.2 272223; Wang Liqi 2147;Takigawa 14; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.242
# dating: 6220
今天下初定,
死者未葬,
伤者未起,
又欲起礼乐。
礼乐所由起,
积德百年而后可兴也。
# src: SHIJI 99.12.3 272223; Wang Liqi 2147;Takigawa 14; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243
# dating: 6220
吾不忍为公所为。
公所为不合古,
吾不行。
公往矣,
无污我!」
叔孙通笑曰:
「若真鄙儒也,
不知时变。」
# src: SHIJI 99.13.1 272223; Wang Liqi 2147;Takigawa 15; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243
# dating: 6220
遂与所征
三十人西,
及上左右为学者
与其弟子百余人
为緜蕞野外。
习之月余,
叔孙通曰:「上可试观。」
上既观,
使行礼,
曰:
「吾能为此。」
迺令群臣习肄,
会十月。
# src: SHIJI 99.14.1 2723; Wang Liqi 2147;Takigawa 16; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243
# dating: 6220
汉七年,
长乐宫成,
诸侯群臣皆朝
十月。仪:
先平明,
谒者治礼,
引以次入殿门,
# src: SHIJI 99.14.2 2723; Wang Liqi 2147;Takigawa 16; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243
# dating: 6220
廷中陈车骑
步卫宫,
设兵张旗志。
传言「趋」。
殿下郎中侠陛,
陛数百人。
# src: SHIJI 99.14.3 2723; Wang Liqi 2147;Takigawa 16; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243
# dating: 6220
功臣列侯诸将军军吏
以次陈西方,
东乡;
文官丞相以下
陈东方,
西乡。
大行设九宾,胪传。
# src: SHIJI 99.14.4 2723; Wang Liqi 2147;Takigawa 16; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243
# dating: 6220
于是皇帝辇出房,
百官执职传警,
引诸侯王以下
至吏六百石
以次奉贺。
自诸侯王以下莫不振恐肃敬。
# src: SHIJI 99.14.5 2723; Wang Liqi 2147;Takigawa 16; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.243
# dating: 6220
至礼毕,
复置法酒。
诸侍坐殿上皆伏抑首,
以尊卑次起上寿。
觞九行,
谒者言「罢酒」。
御史执法举
不如仪者
辄引去。
# src: SHIJI 99.14.6 2723; Wang Liqi 2147;Takigawa 16; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244
# dating: 6220
竟朝置酒,
无敢讙哗失礼者。
于是高帝曰:
「吾迺今日知
为皇帝之贵也。」
迺拜叔孙通为太常,
赐金五百斤。
# src: SHIJI 99.15.1 272425; Wang Liqi 2148;Takigawa 18; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244
# dating: 6220
叔孙通因进曰:
「诸弟子儒生随臣久矣,
与臣共为仪,
愿陛下官之。」
高帝悉以为郎。
叔孙通出,
皆以五百斤金
赐诸生。
# src: SHIJI 99.15.2 272425; Wang Liqi 2148;Takigawa 18; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244
# dating: 6220
诸生迺皆喜曰:
「叔孙生诚圣人也,
知当世之要务。」
汉九年,
高帝徙叔孙通
为太子太傅。
# src: SHIJI 99.16.1 272425; Wang Liqi 2148;Takigawa 18; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244
# dating: 6220
汉十二年,
高祖欲
以赵王如意易太子,
叔孙通谏上曰:
「昔者
晋献公以骊姬之故
废太子,
立奚齐,
晋国乱者数十年,
为天下笑。
# src: SHIJI 99.16.2 272425; Wang Liqi 2148;Takigawa 18; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244
# dating: 6220
秦以不蚤
定扶苏,
令赵高得
以诈立胡亥,
自使灭祀,
此陛下所亲见。
# src: SHIJI 99.16.3 272425; Wang Liqi 2148;Takigawa 18; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244
# dating: 6220
今太子仁孝,
天下皆闻之;
吕后与陛下攻苦
食啖,
其可背哉!
陛下必欲废适
而立少,
臣愿先伏诛,
以颈血污地。」
# src: SHIJI 99.16.4 272425; Wang Liqi 2148;Takigawa 18; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.244
# dating: 6220
高帝曰:「公罢矣,
吾直戏耳。」
叔孙通曰:
「太子天下本,
本一摇天下振动,
奈何以天下为戏!」
高帝曰:
「吾听公言。」
及上置酒,
见留侯所招客
从太子入见,
上迺遂无易太子志矣。
# src: SHIJI 99.17.1 272526; Wang Liqi 2149;Takigawa 19; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.245
# dating: 6220
高帝崩,
孝惠即位,
迺谓叔孙生曰:
「先帝园陵寝庙,
群臣莫能习。」
徙为太常,
定宗庙仪法。
及稍定汉诸仪法,
皆叔孙生为太常所论箸也。
# src: SHIJI 99.18.1 272526; Wang Liqi 2149;Takigawa 20; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.245
# dating: 6220
孝惠帝为东
朝长乐宫,
及闲往,
数跸烦人,
迺作复道,
方筑武库南。
# src: SHIJI 99.18.2 272526; Wang Liqi 2149;Takigawa 20; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.245
# dating: 6220
叔孙生奏事,
因请闲曰:
「陛下何自筑复道高寝,
衣冠
月出游高庙?
高庙,
汉太祖,
柰何令后世子孙
乘宗庙道上行哉?」
# src: SHIJI 99.18.3 272526; Wang Liqi 2149;Takigawa 20; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.245
# dating: 6220
孝惠帝大惧,
曰:
「急坏之。」
叔孙生曰:
「人主无过举。
今已作,
百姓皆知之,
今坏此,
则示有过举。
愿陛下为原庙渭北,
衣冠月出游之,
益广多宗庙,
大孝之本也。」
# src: SHIJI 99.18.4 272526; Wang Liqi 2149;Takigawa 20; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.245
# dating: 6220
上迺诏有司
立原庙。
原庙起,
以复道故。
# src: SHIJI 99.19.1 2726; Wang Liqi 2149;Takigawa 21; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.245
# dating: 6220
孝惠帝曾春出
游离宫,
叔孙生曰:
「古者有春
尝果,
方今樱桃孰,
可献,
愿陛下出,
因取樱桃献宗庙。」
上迺许之。
诸果献由此兴。
# src: SHIJI 99.20.1 2726; Wang Liqi 2149;Takigawa 22; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.246
# dating: 6220
太史公曰:
语曰
「千金之裘,
非一狐之腋也;
台榭之榱,
非一木之枝也;
三代之际,
非一士之智也。」
信哉!
# src: SHIJI 99.20.2 2726; Wang Liqi 2149;Takigawa 22; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.246
# dating: 6220
夫高祖起微细,
定海内,
谋计用兵,可谓尽之矣。
然而刘敬脱挽辂
一说,
建万世之安,
智岂可专邪!
# src: SHIJI 99.20.3 2726; Wang Liqi 2149;Takigawa 22; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.246
# dating: 6220
叔孙通希世度务,
制礼进退,
与时变化,
卒为汉家儒宗。
「大直若诎,
道固委蛇」,
盖谓是乎?
# src: SHIJI 100.1.1 272930; Wang Liqi 2157;Takigawa 2; tr. Watson 1993, Han, vol.1, p.247
# dating: 6220